Son illərdə Körfəz regionu yalnız enerji resursları ilə deyil, həm də texnologiya və süni intellekt sahəsində etdiyi böyük investisiyalarla qlobal diqqət mərkəzinə çevrilib. Səudiyyə Ərəbistanı, Birləşmiş Ərəb Əmirlikləri və Qətər kimi ölkələr post-neft iqtisadiyyatına keçidi sürətləndirmək üçün milyardlarla dolları “cloud” infrastrukturu, data mərkəzləri və AI əsaslı həllərə yönəldir. Lakin bu transformasiya ilə paralel olaraq daha az müzakirə olunan, amma strateji baxımdan son dərəcə vacib bir risk də formalaşır: texnoloji asılılıq və onun yaratdığı yeni təhlükəsizlik boşluqları.
Uzun müddət texnologiya neytral alət kimi qəbul edilirdi. Amma bu yanaşma artıq reallığı əks etdirmir. Müasir dünyada “cloud” infrastrukturu dövlətlərin rəqəmsal əsasını təşkil edir, data strateji resurs kimi çıxış edir, süni intellekt isə qərarvermə mexanizmlərinin ayrılmaz hissəsinə çevrilib. Bu isə o deməkdir ki, bir ölkənin texnoloji infrastrukturu artıq onun enerji obyektləri və ya hərbi bazaları qədər kritik əhəmiyyət daşıyır.
Körfəz regionunun geosiyasi reallıqları bu riski daha da artırır. İran və ABŞ arasında davam edən gərginlik, regiondakı “proxy” münaqişələr və enerji infrastrukturlarına yönəlmiş hücumlar artıq yeni bir mərhələyə keçir. Əgər əvvəllər fiziki obyektlər əsas hədəf idisə, bu gün diqqət getdikcə rəqəmsal infrastruktura yönəlir. Data mərkəzləri, “cloud” platformaları və dövlət informasiya sistemləri potensial hədəflər siyahısında ön sıralara çıxır.
Bu kontekstdə böyük texnologiya şirkətlərinin rolu xüsusi əhəmiyyət kəsb edir. ABŞ mənşəli şirkətlər Körfəz regionunda “cloud” və süni intellekt infrastrukturlarının əsas təminatçılarıdır. Bu isə onları yalnız biznes aktorları deyil, eyni zamanda geosiyasi risklərin bir hissəsinə çevirir. Region ölkələrinin bu texnologiyalardan yüksək asılılığı, sistemlərin mərkəzləşdirilmiş strukturu və bu infrastrukturların strateji əhəmiyyəti onları potensial kiber hücumlar üçün cəlbedici hədəfə çevirir. Belə bir sistemin çökməsi bank sektorundan tutmuş logistika və dövlət xidmətlərinə qədər geniş miqyaslı domino effekti yarada bilər.
Bu mənzərədə süni intellektin rolu xüsusilə diqqət çəkir. AI artıq sadəcə məhsuldarlığı artıran bir texnologiya deyil, həm də kiber və informasiya müharibələrinin əsas alətlərindən birinə çevrilir. Süni intellekt vasitəsilə hücumlar daha avtomatlaşdırılmış, daha sürətli və daha adaptiv olur. Eyni zamanda “deepfake” texnologiyaları və informasiya manipulyasiyası vasitələri sosial sabitliyi hədəf ala bilir. Daha mürəkkəb ssenarilərdə isə artıq “AI-nin AI-yə qarşı istifadə edildiyi” yeni tip qarşıdurmalar formalaşır.
Bütün bunlar Körfəz ölkələrini çətin seçim qarşısında qoyur. Bir tərəfdən onlar texnologiya vasitəsilə iqtisadi diversifikasiyanı sürətləndirmək istəyir, digər tərəfdən isə bu texnologiyaların əsasən xarici mənbələrdən gəlməsi yeni asılılıqlar yaradır. Bu vəziyyət “rəqəmsal suverenlik” məsələsini ön plana çıxarır. İnfrastruktur ölkə daxilində yerləşsə belə, onun üzərində tam nəzarətin olmaması strateji risk kimi qalır.
Son dövrlərdə region ölkələrinin bu riskləri azaltmaq üçün müxtəlif yanaşmalar sınadığı müşahidə olunur. Lokal texnologiya ekosisteminin inkişafı, fərqli texnologiya təminatçıları ilə əməkdaşlıq və milli süni intellekt modellərinin yaradılması bu istiqamətdə atılan addımlar sırasındadır. Bununla belə, qısa müddətdə tam texnoloji müstəqilliyə nail olmaq real görünmür.
Bütün bu tendensiyalar göstərir ki, müasir münaqişələrin təbiəti sürətlə dəyişir. Əgər əvvəllər müharibələr fiziki məkanlarda aparılırdısa, bu gün onların əhəmiyyətli hissəsi rəqəmsal müstəvidə baş verir. Serverlər, alqoritmlər və data axınları artıq strateji alətlərə çevrilib. Körfəz regionu isə bu transformasiyanın ən həssas və eyni zamanda ən kritik nöqtələrindən biri olaraq ön plana çıxır.
Gələcəyin münaqişələri bəlkə də görünməyəcək, lakin onların təsiri əvvəlkilərdən daha geniş və daha dağıdıcı ola bilər.
Dilarə Zamanova, süni intellekt üzrə mütəxəssis
