Yaxın Şərq yeni və son dərəcə təhlükəli bir mərhələyə daxil olub. ABŞ və İsrailin İranda teokratik rejimə qarşı başladığı genişmiqyaslı hərbi əməliyyatlar artıq faktiki müharibə mərhələsinə keçib və qarşılıqlı zərbələr regionun bir neçə ölkəsinə yayılmağa başlayıb. Bu proses təkcə İran ərazisi ilə məhdudlaşmır və hadisələrin inkişafı göstərir ki, qarşıdurma daha geniş regional müharibəyə çevrilə bilər.
Tarix göstərir ki, Yaxın Şərqdə başlayan hərbi münaqişələr çox vaxt gözlənildiyindən daha geniş coğrafiyaya yayılır. İranın regional müttəfiqləri, müxtəlif silahlı qruplar, eləcə də region dövlətlərinin təhlükəsizlik maraqları nəzərə alındıqda, bu müharibənin yalnız iki və ya üç dövlət arasında qalacağına inanmaq realist görünmür.
İran daxilində isə vəziyyət daha mürəkkəbdir. Etnik, siyasi və ideoloji parçalanma, müxtəlif silahlı qrupların mövcudluğu və sərhədyanı bölgələrdə fəaliyyət göstərən qeyri-dövlət aktorları ölkənin daxilində uzunmüddətli qeyri-sabitlik riskini artırır. Belə bir ssenaridə ən böyük təhlükə siyasi proseslərə təsir imkanları olmayan mülki əhali üçün yaranır.
Xüsusilə İranın Güney Azərbaycan bölgəsində yaşayan milyonlarla azərbaycanlının təhlükəsizliyi, hüquqları və gələcəyi bu proseslərdə diqqətdən kənarda qalmamalıdır. Dövlət strukturlarının zəiflədiyi və ya siyasi sistemin transformasiya olunduğu dövrlərdə etnik bölgələrdə təhlükəsizlik vakuumu yaranması ehtimalı həmişə yüksək olur.
Bu səbəbdən region dövlətləri və beynəlxalq təşkilatlar hadisələrə yalnız hərbi prizma ilə deyil, həm də humanitar və siyasi sabitlik prizmasından yanaşmalıdırlar.
Bu kontekstdə bir neçə strateji istiqamət xüsusilə vacib görünür:
* İran daxilində yaşayan xalqların, o cümlədən azərbaycanlıların dil, mədəniyyət və siyasi təmsilçilik hüquqları beynəlxalq səviyyədə daha sistemli şəkildə gündəmə gətirilməlidir.
* Güney Azərbaycanda yaşayan mülki əhalinin təhlükəsizliyi mümkün regional böhran ssenarilərində prioritet humanitar məsələ kimi nəzərdən keçirilməlidir.
* Regionda mümkün siyasi transformasiya fonunda etnik qarşıdurmaların qarşısını almaq üçün diplomatik mexanizmlər hazırlanmalıdır.
Bu məsələlərdə Türk Dövlətlər Təşkilatı, Azərbaycan və Türkiyənin koordinasiyalı diplomatik fəaliyyəti xüsusi əhəmiyyət kəsb edə bilər. Məqsəd yeni qarşıdurmalar yaratmaq deyil, regionda yaşayan xalqların təhlükəsizliyi və hüquqlarının qorunduğu daha sabit siyasi mühitin formalaşmasına töhfə vermək olmalıdır.
Yaxın Şərqdə başlayan bu müharibə yalnız dövlətlər arasındakı qarşıdurma deyil. Bu, həm də regionun gələcək siyasi xəritəsini və xalqların taleyini müəyyən edə biləcək tarixi bir dönüş nöqtəsidir.
Səftər Rəhimli, hüquq elmləri doktoru
