Dövlətin vəzifəsi dini müəyyənləşdirmək deyil, insanın hüququnu, uşağın azadlığını və cəmiyyətin gələcəyini qorumaqdır.
Azərbaycanda məktəbli qızların baş örtüyü məsələsinə yalnız dini müstəvidən yanaşmaq ciddi metodoloji səhvdir. Bu məsələ, ilk növbədə, uşağın hüquqları, təhsilin dünyəvi mahiyyəti, valideyn məsuliyyəti və dövlətin gələcək nəsillər qarşısında öhdəliyi kontekstində müzakirə edilməlidir.
Uşaqların başlarının bağlanmasının əleyhinəyəm. Yetkinlik yaşına çatmış hər bir qadının isə baş örtüyü ilə bağlı qərarını özünün müstəqil seçimi hesab edirəm.
Burada əsas meyar nə dini təzyiq, nə də dini geyimə qarşı inzibati təzyiq olmalıdır. Əsas meyar azad iradədir.
Hüquq fəlsəfəsinin fundamental prinsiplərindən biri odur ki, insanın azadlığı başqasının iradəsinə tabe edildiyi yerdə seçim öz mahiyyətini itirir. Uşaq isə ailənin, dini qrupların və ya hər hansı ideoloji çevrənin təsirini tənqidi qiymətləndirmək üçün həmişə kifayət qədər müstəqil mövqeyə malik olmur. Buna görə də dövlət uşağın sağlamlığını, təhsilini, psixoloji inkişafını və gələcəkdə sərbəst qərar vermək imkanını qorumalıdır. Burada bir məqamı xüsusi vurğulamaq istəyirəm ki, təkcə baş örtüyü insanın əxlaqının ölçüsü deyil. Əxlaq dürüstlükdə, vicdanda, ədalətdə, mərhəmətdə, insan hüquqlarına hörmətdə və məsuliyyətli davranışda təzahür edir. Başını örtən insan da, örtməyən insan da yaxşı və ya pis ola bilər. İnsanın mənəvi dəyərini geyiminə görə müəyyənləşdirmək nə elmi, nə fəlsəfi, nə də hüquqi baxımdan əsaslandırıla bilər.
Dünyəvi dövlətin mahiyyəti dini düşmən elan etmək deyil. Dünyəvi dövlətin vəzifəsi heç bir dini və ya dinsizliyi dövlətin siyasi alətinə çevirmədən bütün vətəndaşların hüquqlarını qorumaqdır. Türkiyənin siyasi təcrübəsi də göstərir ki, dini simvollar zaman-zaman siyasi səfərbərlik vasitəsinə çevrilə bilir. Lakin dini kimliyin siyasi nüfuz qazanmaq üçün istifadəsi ilə vicdan azadlığının qorunmasını bir-birinə qarışdırmaq olmaz.
Mənim üçün əsas sual bir qızın başının örtülü olub-olmaması deyil. Əsas sual onun gələcəkdə öz həyatını azad düşüncə, bilik və müstəqil iradə əsasında qurub-qura bilməyəcəyidir. Dövlətin böyüklüyü insanların necə geyinməsini müəyyənləşdirməsində deyil, onların hüquqlarını qoruyaraq azad və məsuliyyətli vətəndaş yetişdirməsindədir.
TÜRKİYƏNİN DİNİ SİYASƏTİ VƏ AZƏRBAYCANIN STRATEJİ DƏRSLƏRİ
Azərbaycan və Türkiyə bir millət, iki qardaş dövlətdir. Qardaşlıq dövlətlər arasında kor-koranə itaət deyil, qarşılıqlı hörmət və suverenliyə münasibətdir. Azərbaycanla Türkiyə arasında tarixi, mədəni və milli bağlar danılmazdır. Lakin iki dövlət arasındakı münasibətlərin möhkəmliyi hər hansı siyasi kəsimin bütün qərarlarını qeyd-şərtsiz müdafiə etməklə ölçülə bilməz. Dövlətlər qalıcıdır, siyasətlər isə dəyişir. Bu həqiqəti unudanlar emosional simpatiyanı milli maraqla qarışdırır.
Türkiyədə dini simvolların və dini kimliyin siyasi mübarizədə mühüm yer tutması məlum reallıqdır. Ancaq burada fərqləndirməli olduğumuz iki məsələ var: vətəndaşların dini hüquqlarının qorunması və dini mövzuların siyasi təsir vasitəsinə çevrilməsi. Birincisi hüquqi öhdəlikdir, ikincisi isə ciddi ictimai və siyasi təhlil tələb edir.
Azərbaycanın yaxın keçmişindən götürüləcək mühüm dərslərdən biri də dini şəbəkələrə münasibətlə bağlıdır. Fətullah Gülən hərəkatı ilə əlaqələndirilən təhsil müəssisələri uzun müddət müxtəlif ölkələrdə fəaliyyət göstərib. 2016-cı ildə bu örgütün Türkiyədə baş vermiş dövlət çevrilişinə cəhddən sonra həmin hərəkatla əlaqəli strukturlara qarşı geniş tədbirlər görüldü. Azərbaycanda da bu prosesin nəticələri təhsil müəssisələrinə, müəllimlərə, tələbələrə və ailələrə ciddi təsir göstərdi.
Bu təcrübə bizə bir prinsip öyrətməlidir ki, xarici ölkələrdəki siyasi münasibətlərə bağlı dini və ideoloji şəbəkələrə dövlət səviyyəsində etimad göstərilərkən milli təhlükəsizlik, şəffaflıq və hüquqi məsuliyyət meyarları əsas götürülməlidir. Bu, konkret dini qrupu əvvəlcədən təhlükəli elan etmək deyil. Bu, bütün təşkilatlara eyni hüquqi standartı tətbiq etməkdir.
Eyni prinsip Türkiyə mənşəli digər dini şəbəkələrə və Azərbaycanda fəaliyyət göstərən bütün ideoloji qurumlara da şamil olunmalıdır. Heç bir təşkilatın xaricdəki siyasi himayədarı ona hüquqi toxunulmazlıq qazandırmamalıdır. Eyni zamanda, heç bir təşkilat yalnız dini kimliyinə görə təqib edilməməlidir.
Türkiyənin bəzi siyasi dairələrinin Azərbaycanda dini azadlıqlar məsələsinə münasibəti də bu həssaslıqla qiymətləndirilməlidir. Azərbaycanda məktəblilərin geyim qaydaları ilə bağlı qərarlar müzakirə edilərkən əsas meyar başqa bir ölkənin siyasi mövqeyi deyil, Azərbaycan Respublikasının qanunları, uşaqların hüquqları və milli təhsil siyasəti olmalıdır.
Türkiyə ilə dostluq Azərbaycanın daxili siyasətinə kənardan istiqamət verilməsi demək deyil. Əsl strateji tərəfdaşlıq qarşı tərəfin həssaslıqlarını anlamaqla yanaşı, onun müstəqil qərarlarına hörmət etməyi tələb edir. Dövlətçilik hislərdən məhrum olmaq deyil, hisləri milli maraqların fövqünə qaldırmamaqdır. Azərbaycan Türkiyəni sevə, onunla müttəfiqliyini qoruya və eyni zamanda, Türkiyənin hər hansı siyasi kəsiminin yalnış addımına açıq şəkildə etiraz edə bilər. Çünki dövlətlərarası dostluğun sınağı razılaşdığımız məsələlərdə deyil, fikir ayrılığı yarandıqda bir-birimizin suverenliyinə necə hörmət etməyimizdədir.
TÜRK DÜNYASI: ORTAQ DİN, YOXSA ORTAQ MİLLİ STRATEGİYA?
Türk dünyasını birləşdirəcək əsas qüvvə dini eynilik deyil, ortaq tarix, milli maraq, elm, iqtisadiyyat və gələcəyə dair strateji baxış olmalıdır.
Türk xalqlarının ortaq tarixi və mədəni irsi böyük imkanlar yaradır. Lakin bu potensialın real siyasi, iqtisadi və elmi gücə çevrilməsi üçün emosional çağırışlardan daha çox, ardıcıl dövlət siyasətinə ehtiyac var.
Türk dünyasının gələcəyini yalnız dini yaxınlıq üzərində qurmaq düzgün strategiya deyil. Çünki dini kimliklər daxilində müxtəlif məzhəblər, cərəyanlar və siyasi baxışlar mövcuddur. Bu fərqlər siyasi rəqabətin alətinə çevrildikdə ortaq milli məqsədlər arxa plana keçir. Dinin insanların şəxsi həyatında mühüm yeri ola bilər. Ancaq dövlətlərarası inteqrasiyanın meyarı dini mənsubiyyət deyil, qarşılıqlı fayda, hüquqi uyğunlaşma, iqtisadi əməkdaşlıq, texnoloji inkişaf və siyasi etibarlılıq olmalıdır.
Əgər Türk dünyasının gələcəyini düşünürüksə, əsas suallarımız universitetlərimiz nə qədər əməkdaşlıq edir, ortaq elmi layihələrimiz varmı, ticarət maneələrini necə aradan qaldırırıq, nəqliyyat dəhlizlərimizi necə inkişaf etdiririk, gənclərimizin bilik və bacarıqlarını necə birləşdiririk? Bu sualların yerini dini simvollar və ideoloji mübahisələr tutarsa, ortaq gələcəyimizi qurmaq əvəzinə, bir-birimizdən fərqlərimizi qabardacağıq.
Türkiyənin siyasi təcrübəsinə də bu prizmadan baxmaq lazımdır. Hər hansı hakimiyyətin dini kimliyi ön plana çıxarması avtomatik olaraq Türk dünyasının maraqlarını daha yaxşı müdafiə etməsi demək deyil. Eyni qaydada, dini simvollardan uzaq olmaq da öz-özlüyündə milli maraqlara sədaqətin təminatı deyil. Əsas meyar nəticə, institutların keyfiyyəti və dövlət siyasətinin səmərəliliyidir.
Azərbaycanın mövqeyi aydındır. Biz nə dinə qarşıyıq, nə də dini kimliyi milli kimliyin yeganə ölçüsü hesab edirik. Biz elmi, təhsili, hüququ, dünyəvi dövlətçiliyi və milli maraqları əsas götürən əməkdaşlığın tərəfdarıyıq.
Təkliflər
1. Uşaqların hüquqlarını qorumaq: məktəblərdə uşaqların təhsili, təhlükəsizliyi və azad inkişafı əsas meyar olmalı, geyim məsələləri qanunvericilik və hüquq prinsipləri əsasında həll edilməlidir.
2. Dini təşkilatlara vahid hüquqi standart tətbiq etmək: onların xarici əlaqələri, maliyyələşməsi və fəaliyyəti şəffaf olmalı, qanun pozuntuları dini mənsubiyyətdən asılı olmayaraq araşdırılmalıdır.
3. Dini azadlığı və dünyəviliyi uzlaşdırmaq: yetkin insanların şəxsi dini seçimləri qorunmalı, heç kim dini geyimə görə üstün və ya aşağı vətəndaş hesab edilməməlidir.
4. Türkiyə ilə münasibətləri institusional əsasda gücləndirmək: əməkdaşlıq konkret siyasi hakimiyyətlərdən asılı qalmamalı, parlamentlər, universitetlər, elmi mərkəzlər və vətəndaş cəmiyyəti arasında davamlı əlaqələr qurulmalıdır.
5. Türk dünyasının inteqrasiyasını elm və iqtisadiyyat üzərində qurmaq: ortaq təhsil proqramları, tədqiqat mərkəzləri, texnoloji layihələr, ticarət və nəqliyyat imkanları prioritet olmalıdır.
Sonda bir fikri xüsusi vurğulamaq istəyirəm. Milli kimliyini qoruyan cəmiyyət dini kimliyə düşmən olmaq məcburiyyətində deyil. Lakin milli gələcəyini dini və ya ideoloji siyasi qrupların təsirinə təslim etməyin sonu faciəlidir.
Türk dünyası üçün ən böyük təhlükə insanların fərqli inanclara sahib olması deyil, ortaq maraqların yerini dar siyasi və ideoloji hesabların tutmasıdır. Bizim hədəfimiz daha çox dini simvola sahib cəmiyyət yaratmaq deyil, daha savadlı, daha ədalətli, daha güclü və daha müstəqil cəmiyyət qurmaq olmalıdır.
Gələcəyin güclü Türk dünyasını düşüncənin dərinliyi, elmin səviyyəsi, insan hüquqları, hüququn aliliyi və dövlətlərin strateji iradəsi müəyyən edəcək.
Gəlin qız uşaqlarımızı azad böyüdək!
Onlara qorxunu deyil – cəsarəti, itaəti deyil, düşünməyi və seçim etməyi öyrədək. Qoy onlar başlarını da, gələcəklərini də öz iradələri ilə müəyyən etsinlər. Çünki bizim bir millət olaraq arzumuz başı örtülü və ya açıq qızlar deyil, başı azad düşünən, vicdanlı, savadlı və ədalətli qadınlar yetişdirmək olmalıdır!
Səftər Rəhimli, hüquq elmləri doktoru
