Azərbaycan əhalisinin sayı artsa da, ölkədə doğulan uşaqların sayı kəskin azalır, ölənlərin sayı isə yüksəlir.
Primeinfo.az Musavat.com-a istinadən xəbər verir ki, iqtisad elmləri doktoru, professor, keçmiş maliyyə naziri Fikrət Yusifov bu tendensiyanın davam edəcəyi təqdirdə təbii artımın sıfıra yaxınlaşa, sonrakı mərhələdə isə ölənlərin sayı doğulanları üstələyə biləcəyini deyir.
Onun fikrincə, demoqrafik geriləmə gələcəkdə əmək bazarına, pensiya və səhiyyə sistemlərinə, hətta milli təhlükəsizliyə təsir göstərə bilər.
Moderator.az-da dərc olunan məqaləsində F.Yusifov demoqrafik vəziyyətin uzunmüddətli inkişaf və insan kapitalı ilə birbaşa bağlı olduğunu vurğulayır. O hesab edir ki, təbii sərvətlər və infrastruktur insan kapitalını əvəz edə bilməz. Doğum azalır, cəmiyyət qocalır, əmək qabiliyyətli əhalinin payı aşağı düşürsə, bu, zamanla iqtisadi və sosial nəticələr doğurur.
“Demoqrafik siyasət dövlətin maliyyə-iqtisadi siyasətinin və milli təhlükəsizlik strategiyasının ayrılmaz hissəsinə çevrilməlidir”, – professor yazır.
Doğum sayı müstəqilliyin ilk ili ilə müqayisədə yarıya düşüb
F.Yusifovun təqdim etdiyi statistikaya görə, 1991-ci ildə Azərbaycanda 190,4 min uşaq doğulub. 2025-ci ildə isə bu göstərici təxminən 95,8 minə enib. Beləliklə, 34 ildə bir il ərzində doğulan uşaqların sayı 94,6 min nəfər azalıb – demək olar, yarıbayarı.
Ölüm göstəricisi isə əks istiqamətdə dəyişib: 1991-ci ildə 44,7 min nəfər vəfat etdiyi halda, 2025-ci ildə bu rəqəm 59,8 minə çatıb. Artım 15,1 min nəfər və ya 33,8 faizdir.
Nəticədə doğulanlarla ölənlər arasındakı fərq – əhalinin təbii artımı – 1991-ci ildəki 145,7 min nəfərdən 2025-ci ildə 36 min nəfərə düşüb. Müəllif bunu müstəqillik illərində təbii artımın təxminən dörd dəfə azalması kimi qiymətləndirir.
Şəhərlərdə artım daha sürətlə zəifləyib
Şəhər yerlərində 1991-ci ildə 89,3 min uşaq doğulub, 23,2 min nəfər vəfat edib. Təbii artım 66,1 min nəfər təşkil edib.
2025-ci ildə isə şəhərlərdə doğulanların sayı 45,3 minə enib, ölənlərin sayı 33,8 minə yüksəlib. Təbii artım 11,5 min nəfər olub. Yusifovun müqayisəsinə görə, bu, 34 ildə şəhərlərdə təbii artımın 5,7 dəfə azalması deməkdir.
Professor xəbərdarlıq edir ki, mövcud tendensiya davam edərsə, şəhərlərdə təbii artım yaxın gələcəkdə sıfıra yaxınlaşa, daha sonra mənfi göstəriciyə keçə bilər.
Ailələr niyə əvvəlki kimi çox uşaq sahibi olmaq istəmirlər?
Kəndlər də əvvəlki demoqrafik dayağı deyil
Yusifovun yazısında kənd yerlərindəki göstəricilər də narahatlıq doğurur. 1991-ci ildə kəndlərdə 101 min uşaq doğulub, 21,5 min nəfər vəfat edib və təbii artım 79,6 min nəfər olub.
2025-ci ildə kəndlərdə 50,5 min uşaq doğulub, 26 min nəfər vəfat edib. Təbii artım 24,5 min nəfərə enib. Müəllif bu göstəricinin 34 il ərzində 3,2 dəfə azaldığını bildirir.
Beləliklə, təbii artımdakı geriləmə yalnız iri şəhərlərlə məhdudlaşmır. Uzun illər demoqrafik artımın əsas dayaqlarından sayılan kəndlərdə də doğulanların sayı xeyli aşağı düşüb.
1937-ci illə müqayisə düşündürücü mənzərə yaradır
Professor indiki vəziyyəti 1937-ci ilin göstəriciləri ilə də müqayisə edir. Həmin vaxt Azərbaycanın əhalisi 3,1 milyon nəfər olub və bir il ərzində 110,3 min uşaq dünyaya gəlib. 2025-ci ildə ölkə əhalisi 10,2 milyonu keçsə də, doğulan uşaqların sayı təxminən 95,8–95,9 min olub.
Yəni əhali 3,3 dəfə artdığı halda, illik doğum sayı 14,4 min nəfər və ya 13,1 faiz azalıb.
Yusifovun hesablamasına görə, 1937-ci ildə hər min nəfərə 35,8 doğum düşürdüsə, 2025-ci ildə bu göstərici 9,4 olub. 88 ildə doğum səviyyəsi hər min nəfərə görə 3,8 dəfə aşağı düşüb.
Ölüm göstəricisi isə həmin dövrdə azalıb: 1937-ci ildə hər min nəfərə 13,2 ölüm düşdüyü halda, 2025-ci ildə göstərici 5,8 olub. Professor bunu səhiyyə, tibb və yaşayış şəraitindəki inkişafla əlaqələndirir. Ancaq onun fikrincə, ölüm səviyyəsinin enməsi doğumun sürətlə azalmasını kompensasiya etmir.
1937-ci ildə hər min nəfərə düşən təbii artım 22,6 nəfər olduğu halda, 2025-ci ildə 3,5 nəfərə enib. Ümumi təbii artım isə 1937-ci ildəki 69,6 min nəfərdən 2025-ci ildə 36 min nəfərə düşüb. Deməli, ölkə əhalisinin sayı üç dəfədən çox artsa da, illik təbii artım təxminən yarıya enib.
Ailələrin uşaq sayına iqtisadi şərait də təsir edir
Yusifov demoqrafik geriləməni yalnız insanların az uşaq istəməsi ilə izah etməyin düzgün olmadığını bildirir. Onun fikrincə, ailələrin qərarına sosial-iqtisadi mühit təsir göstərir. Mənzil, qida, geyim, təhsil, səhiyyə və gündəlik xərclər ikinci, xüsusilə üçüncü uşağın dünyaya gətirilməsini bir çox ailə üçün ciddi maliyyə qərarına çevirir.
Gənclərin ali təhsil alması, iş tapması, sabit gəlir və mənzil əldə etməsi üçün daha çox vaxt tələb olunması nikah yaşını yüksəldir. Ailənin gec qurulması isə uşaqların sayına təsir edən amillərdən biridir.
Professor urbanizasiyanı da nəzərə alınmalı proseslər sırasında göstərir. Əhalinin Bakı və Sumqayıt kimi iri şəhərlərə axını, mənzil qiymətləri, kirayə haqları və gündəlik yaşayış xərcləri çoxuşaqlı ailə modelini çətinləşdirə bilər.
Yusifov əvvəlki illərdə selektiv abortlar nəticəsində doğulanlar arasında cins nisbətinin pozulmasını da uzunmüddətli demoqrafik təsir yarada bilən amil kimi qeyd edir.
2050-ci ilə dair xəbərdarlıq
Professorun fikrincə, bu gün doğulan uşaqların sayının azalması dərhal deyil, əsasən 18–25 il sonra əmək bazarında hiss olunacaq. Əmək yaşına çatan gənclərin sayı azalarsa, işləyənlərin və vergi ödəyənlərin sayı da aşağı düşə bilər. Eyni zamanda əhalinin qocalması pensiya və səhiyyə sistemlərinin maliyyə yükünü artırar.
Bu proses, Yusifovun qənaətinə görə, hərbi xidmət yaşına çatan gənclərin sayına da təsir edə bilər. Beləliklə, demoqrafik geriləmə gələcəkdə yalnız sosial-iqtisadi deyil, milli təhlükəsizlik məsələsinə də çevrilə bilər.
Müəllifin hesablamasına görə, hazırkı tendensiya dəyişməz qalarsa, 2050-ci ildə Azərbaycanda doğulanların sayı 60 min nəfər ətrafında, ölənlərin sayı isə 85 minə yaxın ola bilər. Bu ssenaridə əhali hər il orta hesabla təxminən 25 min nəfər azala bilər.
Bu rəqəmlər professorun təqdim etdiyi proqnoz hesablamalarıdır. Onun yazısında hesablamanın metodologiyası ayrıca izah olunmur; buna görə həmin göstəricilər rəsmi dövlət proqnozu kimi deyil, müəllifin xəbərdarlığı kimi təqdim edilməlidir.
Hansı addımlar təklif olunur?
Yusifov hökumətin demoqrafik siyasətdə ciddi dönüş etməsinin vacibliyini vurğulayır. O, uzunmüddətli Demoqrafik Təhlükəsizlik Dövlət Proqramının qəbulunu təklif edir. Proqramın əsas məqsədi, onun fikrincə, ailələri çoxuşaqlı olmağa çağırmaqdan əvvəl, uşaq dünyaya gətirmək qərarının qarşısındakı iqtisadi və sosial maneələri azaltmaq olmalıdır.
Müəllifin təklifləri arasında:
* üç və daha çox uşaqlı ailələrə ciddi maliyyə dəstəyi;
* doğuma görə birdəfəlik ödənişlərin artırılması;
* yeni doğulan uşağa görə gənc ailələrin ipoteka və mənzil kreditlərinin müəyyən hissəsinin dövlət tərəfindən qarşılanması;
* kənd yerlərində gənclər üçün iş və yaşayış imkanlarının artırılması;
* işləyən analar üçün daha çevik iş rejiminin yaradılması;
* uşaq bağçalarının daha əlçatan olması var.
“Bu gün doğulmayan uşağın demoqrafik və iqtisadi nəticəsi 18–25 ildən sonra əmək bazarında ortaya çıxır”, – Yusifov yazır.
Onun fikrincə, insan kapitalının itirilməsinin ən ciddi tərəfi nəticələrin gec üzə çıxmasıdır. Bu gün verilən qərarların və ya görülməyən tədbirlərin nəticəsi 20–30 ildən sonra görünə bilər; həmin mərhələdə prosesi geri çevirmək daha çətin olar.
F. Yusifovun yekun çağırışı budur: Əgər Azərbaycan gələcəkdə iqtisadi baxımdan güclü və sosial cəhətdən dayanıqlı dövlət olmaq istəyirsə, demoqrafik siyasəti indidən əsas prioritetlərdən birinə çevirməlidir.
Qeyd: Məqalənin ilkin mətnində 2025-ci ildə doğulanların sayı bir yerdə 95,8 min, başqa yerdə 95,9 min göstərilir. Yazıda bu rəqəm təxminən 95,8–95,9 min kimi verilib.
