Tarixdən gələcəyə uzanan yüzillik ideya
Bəzən tarixdə elə hadisələr baş verir ki, onların əsl mahiyyəti yalnız aradan onilliklər keçdikdən sonra aydın görünür. 1926-cı ilin 26 fevral–6 mart tarixlərində Bakıda keçirilən Birinci Türkoloji Qurultay da məhz belə hadisələrdəndir. O, təkcə türkologiya elminin tarixində deyil, bütövlükdə Türk dünyasının intellektual və mədəni inkişaf salnaməsində yeni mərhələnin başlanğıcını qoymuş müstəsna elmi-siyasi hadisə idi.
Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin süqutundan (Azərbaycanın işğalı) cəmi altı il keçmişdi. Azərbaycan və digər türk xalqları sovet hakimiyyəti altında yaşayırdı. Milli dövlətçilik ideyaları ciddi ideoloji nəzarət şəraitində idi. Bununla belə, həmin dövrdə Bakı Türk dünyasının elmi və mədəni cazibə mərkəzinə çevrilərək tarixdə ilk dəfə müxtəlif coğrafiyalarda yaşayan türk xalqlarının ziyalılarını, alimlərini və mütəfəkkirlərini vahid elmi platformada bir araya gətirdi.
Birinci Türkoloji Qurultay yalnız dilçilik və filologiya məsələlərinin müzakirə edildiyi toplantı deyildi. Əslində burada Türk dünyasının gələcək inkişaf modelinin elmi konturları müəyyənləşdirilirdi. Qurultayın qəbul etdiyi qərarlar ortaq əlifbanın yaradılması, terminologiyanın sistemləşdirilməsi, ana dilində təhsilin inkişafı, elmi metodologiyanın təkmilləşdirilməsi və ümumtürk elmi əməkdaşlığının gücləndirilməsi kimi fundamental istiqamətləri əhatə edirdi. Bu baxımdan, Qurultay XX əsrdə Türk dünyasının ilk genişmiqyaslı intellektual inteqrasiya layihəsi kimi qiymətləndirilə bilər.
Qurultayın möhtəşəmliyini onun iştirakçı heyəti daha aydın göstərir. Əli bəy Hüseynzadə milli ideologiyanın fəlsəfi əsaslarını, Bəkir Çobanzadə müasir türkologiyanın elmi metodologiyasını, Əhməd Baytursun milli maarifçilik modelini, Mehmed Fuad Köprülü türk tarixinin və mədəniyyətinin elmi konsepsiyasını, Salman Mümtaz klassik ədəbi irsin bərpasını, Səmədağa Ağamalıoğlu isə bu böyük intellektual təşəbbüsün təşkilati dayaqlarını təmsil edirdilər. Onların hər biri fərqli məktəbin nümayəndəsi olsa da, hamısını birləşdirən ortaq amal Türk xalqlarının elmi və mədəni gələcəyinin birlikdə qurulması idi.
Lakin tarix bu böyük şəxsiyyətlərə qarşı amansız oldu. Qurultayın yüzdən çox iştirakçısı sonrakı illərdə repressiyalara məruz qaldı. Bəkir Çobanzadə, Əhməd Baytursun, Salman Mümtaz, Cəlaləddin Qorxmazov, Hənəfi Zeynallı və onlarla başqa görkəmli alim totalitar sovet rejiminin qurbanına çevrildi. Onların bir qismi edam edildi, bir qismi sürgün olundu, əsərləri qadağan edildi, adları uzun illər elmi dövriyyədən çıxarıldı.
Ancaq tarix bir həqiqəti təsdiqlədi: fərdləri susdurmaq mümkündür, ideyaları isə yox.
Bu gün, Birinci Türkoloji Qurultayın 100 illiyini qeyd edərkən əsas məsələ yalnız tarixi xatırlamaq deyil. Əsas vəzifə həmin Qurultayın ideyalarını XXI əsrin reallıqları kontekstində yenidən düşünmək və onları yeni məzmunla zənginləşdirməkdir.
Əgər 1926-cı ildə əsas strateji məqsəd ortaq əlifba və ortaq terminologiya idisə, XXI əsrdə qarşıda duran vəzifələr daha genişdir. Bu gün Türk dünyasının inkişafı ortaq elmi məkanın formalaşdırılmasını, vahid rəqəmsal bilik bazalarının yaradılmasını, süni intellekt texnologiyalarında əməkdaşlığı, hüquqi terminologiyanın uyğunlaşdırılmasını, akademik mobilliyin genişləndirilməsini, ortaq elmi standartların müəyyən edilməsini və rəqəmsal mədəni irsin birgə qorunmasını zəruri edir.
Dil yalnız mədəni hadisə deyil. Dil hüququn, dövlət idarəçiliyinin, məhkəmə sisteminin, təhsilin, rəqəmsal idarəetmənin və milli təhlükəsizliyin əsas institutlarından biridir. Bu baxımdan, Birinci Türkoloji Qurultay yalnız filoloji hadisə kimi deyil, həm də Türk dünyasında hüquqi, mədəni və intellektual inteqrasiyanın tarixi başlanğıcı kimi qiymətləndirilməlidir.
Avropa qitəsində ortaq elmi məkanın, vahid ali təhsil sisteminin və inteqrasiya olunmuş tədqiqat platformalarının formalaşdırılması uzunmüddətli strateji proqramlar vasitəsilə həyata keçirilmişdir. Türk dünyası da öz tarixi təcrübəsinə söykənərək analoji istiqamətdə daha sistemli addımlar ata bilər. Bu mənada Birinci Türkoloji Qurultay yalnız keçmişin xatirəsi deyil, gələcəyin yol xəritəsidir.
Mən hesab edirəm ki, Qurultayın ikinci yüzilliyinin əsas şüarı belə olmalıdır: “Ortaq əlifbadan ortaq zəkaya, ortaq yaddaşdan ortaq gələcəyə.” Çünki XXI əsrdə dövlətlərin rəqabət üstünlüyü artıq yalnız təbii sərvətlərlə və ya hərbi potensialla müəyyən edilmir. Əsas strateji kapital elm, texnologiya, innovasiya, hüquqi institutlar və insan zəkasıdır.
Bir əsr əvvəl Bakıda qəbul olunan qərarlar Türk dünyasının intellektual istiqlal bəyannaməsi idi. İkinci yüzillikdə isə həmin bəyannamə yeni məzmun qazanmalıdır. Əgər XX əsrin böyük ideyası ortaq əlifba idisə, XXI əsrin böyük ideyası ortaq elm, ortaq hüquqi düşüncə, ortaq rəqəmsal məkan və ortaq intellektual suverenlik olmalıdır. Məhz bu halda Birinci Türkoloji Qurultayın yüz il əvvəl yandırdığı elm məşəli gələcək əsrləri də işıqlandıracaq.
Birinci Türkoloji Qurultayın ikinci yüzilliyi üçün on konseptual tezis
Birinci Türkoloji Qurultayın 100 illiyi münasibətilə hesab edirəm ki, onun ideyalarının müasir dövrün çağırışları nəzərə alınmaqla yeni elmi məzmunla zənginləşdirilməsi zəruridir. Bu baxımdan aşağıdakı konseptual istiqamətlər gələcək fəaliyyət üçün faydalı ola bilər.
I. Türk Dünyasının Ortaq Elmi Məkanı
Türk Dövlətləri Təşkilatına üzv və müşahidəçi dövlətlərin ali təhsil və elmi-tədqiqat müəssisələri arasında vahid elmi əməkdaşlıq platforması formalaşdırılmalıdır. Ortaq tədqiqat proqramları, birgə laboratoriyalar və elmi mərkəzlər bu məkanın əsas sütunları olmalıdır.
II. Ortaq Rəqəmsal Türk Kitabxanası
Türk xalqlarının əlyazmaları, arxiv sənədləri, nadir kitabları və klassik irsi vahid rəqəmsal platformada toplanmalı, tədqiqatçılar üçün açıq elmi resursa çevrilməlidir.
III. Süni intellekt üçün Türk dilləri korpusu
Türk dillərinin zəngin leksik və qrammatik imkanlarını əhatə edən ortaq rəqəmsal dil korpusu yaradılmalıdır. Bu, gələcəkdə yüksək keyfiyyətli süni intellekt sistemlərinin hazırlanmasına mühüm töhfə verə bilər.
IV. Ortaq hüquqi terminologiya
Türk dövlətlərinin hüquq sistemlərində işlədilən əsas anlayışların müqayisəli terminoloji bazası hazırlanmalı, hüquqi tərcümələrin vahid metodoloji prinsipləri müəyyən edilməlidir. Bu təşəbbüs hüquqi əməkdaşlığın inkişafına xidmət edə bilər.
V. Akademik mobilliyin yeni mərhələsi
Türk universitetləri arasında tələbə, magistrant, doktorant və professor mübadiləsi genişləndirilməli, ortaq doktorantura proqramları və ikili diplom mexanizmləri inkişaf etdirilməlidir.
VI. Türkoloji tədqiqatların yeni metodologiyası
Müasir türkologiya yalnız dilçiliklə məhdudlaşmamalı, hüquq, iqtisadiyyat, beynəlxalq münasibətlər, rəqəmsal humanitar elmlər, informasiya texnologiyaları və süni intellekt kimi sahələrlə daha sıx inteqrasiya olunmalıdır.
VII. Ortaq elmi nəşr və sitat sistemi
Türk dünyasının nüfuzlu elmi jurnallarını və tədqiqat nəticələrini birləşdirən beynəlxalq indeks və sitat platformasının yaradılması elmi görünürlüğü artırar və əməkdaşlığı gücləndirər.
VIII. Mədəni irsin rəqəmsal qorunması
Türk xalqlarının maddi və qeyri-maddi mədəni irsi müasir rəqəmsal texnologiyalar vasitəsilə sistemli şəkildə sənədləşdirilməli, gələcək nəsillər üçün etibarlı şəkildə qorunmalıdır.
IX. Türk Dünyasının Elmi İnkişaf Strategiyası – 2050
Türk Dövlətləri Təşkilatı çərçivəsində elm, təhsil, innovasiya və yüksək texnologiyalar üzrə uzunmüddətli inkişaf strategiyasının hazırlanması məqsədəuyğun olardı.
X. İnsan kapitalı – XXI əsrin əsas sərvəti
Birinci Türkoloji Qurultayın əsas ideyası insanın maariflənməsi idi. İkinci yüzilliyin əsas ideyası isə bilik iqtisadiyyatının inkişafı, yaradıcı insan kapitalının formalaşdırılması və elmi düşüncənin təşviqi olmalıdır.
Nəticə
Bir əsr əvvəl Bakıda qəbul edilmiş qərarlar ortaq əlifba, ortaq terminologiya və ortaq elmi düşüncə istiqamətində tarixi dönüş yaratdı. Bu gün həmin irsə söykənərək yeni mərhələyə qədəm qoymaq mümkündür. Bu mərhələnin əsas məqsədi ortaq elmi məkanın inkişafı, hüquqi və akademik əməkdaşlığın dərinləşdirilməsi, rəqəmsal transformasiya və innovasiyalar sahəsində birgə fəaliyyətin genişləndirilməsi olmalıdır.
Beləliklə, Birinci Türkoloji Qurultayın irsi yalnız keçmişin qiymətli xatirəsi deyil, həm də gələcəyin inkişafı üçün ilham mənbəyi olaraq qalır.
Səftər Rəhimli, hüquq elmləri doktoru
